İşverenin çalışanın sigorta primlerini eksik yatırması, çalışma günlerini gerçekte olduğundan az bildirmesi veya aldığı ücreti düşük göstermesi, işçinin sosyal güvenlik haklarını olumsuz etkileyebilir. Bu durum emeklilik için gerekli prim günlerinin hesaplanmasını, prime esas kazanç tutarını ve bazı sosyal güvenlik ödemelerini etkileyebilir.
Peki, SGK primleri eksik yatırılan işçi ne yapabilir? İşveren çalışanın sigortasını 30 gün yerine 15 gün göstermişse hangi yollara başvurulabilir? Gerçek maaş asgari ücretin üzerinde olduğu hâlde SGK’ya asgari ücret üzerinden bildirim yapılması durumunda haklar nasıl korunur?
Bu yazıda, SGK eksik gün ve prim bildirimi, işverenin yükümlülükleri, SGK’ya şikâyet, hizmet tespiti davası ve başvuru süreleri hakkında merak edilenleri ele alıyoruz.
SGK Eksik Gün ve Prim Bildirimi Nedir?
SGK’ya eksik bildirim, çalışanın fiilî çalışma süresinin veya sigorta primine esas kazancının gerçeğe uygun şekilde bildirilmemesi anlamına gelebilir. Sosyal Güvenlik Kurumu, kayıt dışı istihdamı yalnızca sigortasız çalıştırma olarak değil, çalışma günlerinin veya kazançların eksik bildirilmesi olarak da tanımlamaktadır.
Eksik bildirim temel olarak üç şekilde ortaya çıkabilir:
- Eksik prim günü bildirimi: İşçinin tam süreli çalışmasına rağmen SGK’ya ayda 30 günden az çalışma bildirilmesi.
- Eksik ücret bildirimi: İşçinin gerçek ücretinin üzerinde veya altında değil, gerçekte aldığı ücretten daha düşük bir tutarın prime esas kazanç olarak bildirilmesi.
- Sigortasız çalışma: İşçinin çalıştığı hâlde sigorta girişinin yapılmaması veya çalışmasının SGK kayıtlarına hiç yansıtılmaması.
Bu durumların hukuki sonuçları ve başvurulacak yollar farklılık gösterebilir. Özellikle eksik gün bildirimi ile düşük ücret bildiriminin birbirinden ayrılması gerekir.
İşveren SGK Primlerini Eksik Bildirebilir mi?
İşveren, işçinin fiilî çalışma durumuna ve yürürlükteki sosyal güvenlik mevzuatına uygun bildirim yapmak zorundadır. İşçi tam ay çalışmışsa ve mevzuata göre eksik gün bildirimini gerektiren geçerli bir durum yoksa çalışma günlerinin eksik gösterilmesi hukuka aykırı olabilir.
Bununla birlikte her 30 günden az bildirim otomatik olarak usulsüzlük anlamına gelmez. Kısmi süreli çalışma, ücretsiz izin, istirahat veya mevzuatta kabul edilen diğer nedenler, şartları varsa eksik gün bildirimini haklı kılabilir. İşverenin seçtiği eksik gün nedeninin gerçek duruma uygun olması ve gerektiğinde belgelerle desteklenmesi önemlidir.
Çalışan, e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümünü kontrol ederek kendisi adına bildirilen günleri ve prime esas kazançları inceleyebilir.
Sigortam 30 Gün Yerine 15 Gün Gösteriliyor, Ne Yapabilirim?
Tam süreli çalıştığınız hâlde SGK kayıtlarında ayda yalnızca 15 gün sigortalı gösteriliyorsanız öncelikle fiilî çalışma durumunuzu ortaya koyan belgeleri toplamanız yararlı olacaktır.
İzlenebilecek yollar şunlardır:
- SGK kayıtlarını kontrol edin. e-Devlet üzerinden hizmet dökümünüzü ve ilgili aylara ait bildirimlerinizi inceleyin.
- Çalışma belgelerinizi saklayın. İş sözleşmesi, bordro, banka ödemeleri, puantaj kayıtları, vardiya çizelgeleri ve işyeri yazışmaları delil olarak önem taşıyabilir.
- SGK’ya başvurun. Bağlı bulunulan Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğüne veya Sosyal Güvenlik Merkezine eksik bildirim hakkında başvurulabilir. Çalışma hayatına ilişkin ihbar ve şikâyetler için ALO 170 de kullanılabilir.
- Gerekirse hizmet tespiti davasını değerlendirin. İdari başvuruyla sorun giderilmezse ve hukuki koşullar oluşmuşsa, eksik bildirilen çalışma günlerinin tespiti için iş mahkemesinde dava açılması gündeme gelebilir.
Başvuruda işyerinin unvanı ve adresi, çalışılan dönem, fiilî çalışma düzeni ve eksik bildirimin hangi aylara ilişkin olduğu mümkün olduğunca açık belirtilmelidir.
Maaşım Asgari Ücretten Gösteriliyor, Ne Yapabilirim?
İşçinin gerçekte aldığı ücretin SGK’ya daha düşük bildirilmesi, eksik prime esas kazanç bildirimidir. Örneğin işçi aylık 40.000 TL ücret aldığı hâlde SGK’ya daha düşük bir tutar bildiriliyorsa, gerçek ücretin ve eksik bildirimin tespiti gerekebilir.
Bu tür uyuşmazlıklarda şu belgeler önem taşıyabilir:
- İş sözleşmesi ve ücret protokolleri,
- Banka hesap hareketleri,
- Ücret bordroları ve ücret hesap pusulaları,
- İşverenle yapılan yazışmalar,
- İşyerindeki görev ve kıdemi gösteren kayıtlar,
- Gerektiğinde tanık anlatımları ve diğer deliller.
Gerçek ücretin tespiti ile eksik prim günlerinin tespiti aynı talep değildir. İşçinin çalışma günleri eksiksiz bildirilmiş olsa bile prime esas kazancının düşük gösterilmesi ayrı bir uyuşmazlık oluşturabilir. Somut olaya göre SGK’ya başvuru, hizmet ve kazanç tespitine ilişkin yargısal yollar veya ödenmeyen ücret alacakları bakımından ayrı talepler gündeme gelebilir.
SGK Eksik Prim Bildirimi Emekliliği Etkiler mi?
Evet. Eksik prim günü bildirimi, emeklilik için gerekli prim ödeme gün sayısının tamamlanmasını geciktirebilir. Ayrıca düşük kazanç bildirimi, sosyal güvenlik hesaplamalarında dikkate alınan prime esas kazançları etkileyebilir.
Eksik bildirim, şartlarına göre geçici iş göremezlik ödeneği ve diğer sosyal güvenlik hakları bakımından da sonuç doğurabilir. Ancak her yardımın kendi koşulları bulunduğundan, eksik bildirimin somut bir ödemeyi nasıl etkileyeceği ilgili mevzuata göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Bu nedenle SGK hizmet dökümünün düzenli kontrol edilmesi ve hatalı bildirimlerin fark edildiğinde gecikmeden araştırılması önemlidir.
SGK Eksik Gün Bildirimi İçin Hizmet Tespiti Davası Açılabilir mi?
İşverenin işçinin çalışmasını hiç bildirmemesi veya eksik bildirmesi hâlinde, şartları oluştuğunda hizmet tespiti davası açılması mümkündür.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 86. maddesi, belirli koşullarda bildirilmeyen veya SGK tarafından tespit edilemeyen çalışmaların mahkeme kararıyla ortaya konulmasına ilişkin düzenlemeler içerir.
Hizmet tespiti davasında amaç, fiilen gerçekleşen çalışmanın ve ilgili döneme ilişkin sigortalılık bilgilerinin belirlenmesidir. Davanın kabulü için yalnızca işyerinde çalışıldığının genel olarak belirtilmesi yeterli olmayabilir; çalışmanın hangi dönemde, hangi işyerinde ve hangi kapsamda gerçekleştiği somut delillerle ortaya konulmalıdır.
Delil olarak şu unsurlar değerlendirilebilir:
- İşe giriş ve işten ayrılış kayıtları,
- İş sözleşmesi ve bordrolar,
- Banka ödeme kayıtları,
- İşyerine ait puantaj ve vardiya çizelgeleri,
- İşyerinde çalışan tanıklar,
- İşyerinin faaliyet ve çalışma kayıtları,
- SGK denetim raporları ve diğer resmî kayıtlar.
Mahkeme, sunulan delilleri ve ilgili mevzuatı birlikte değerlendirerek karar verir.
Hizmet Tespiti Davasında Beş Yıllık Süre Nedir?
5510 sayılı Kanun’un 86. maddesinde düzenlenen hizmet tespiti bakımından, kanuni koşulların kapsamına giren çalışmalar için genel olarak çalışmanın geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıllık süre öngörülmüştür.
Örneğin 2020 yılında gerçekleşen ve kanundaki süre kuralına tabi olan bir çalışma bakımından süre hesabında yıl sonu esas alınır. Ancak bu kural bütün uyuşmazlıklara hiçbir istisna olmaksızın uygulanamaz. Çalışmanın SGK tarafından tespit edilip edilmediği, işverenin bildirim yapıp yapmadığı ve kanundaki istisnaların bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir.
Bu nedenle eksik bildirimi eski yıllara ait olan çalışanların, dava açma süresinin geçtiğini varsaymadan önce somut durumlarını değerlendirmeleri önemlidir. Sürenin yanlış hesaplanması, hak kaybına yol açabilir.
SGK Eksik Prim Bildirimi İçin Nereye Şikâyet Edilir?
Çalışan, eksik gün veya kazanç bildiriminden şüpheleniyorsa aşağıdaki kanalları değerlendirebilir:
1. Sosyal Güvenlik Kurumu: İşyerinin bağlı bulunduğu Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğüne veya Sosyal Güvenlik Merkezine başvuru yapılabilir.
2. ALO 170: Çalışma hayatı ve sosyal güvenlik konularındaki ihbar, şikâyet ve başvurular için ALO 170 kullanılabilir. Merkez, haftanın yedi günü 24 saat hizmet vermektedir.
3. İş mahkemesi: İdari incelemenin yanı sıra, şartları oluşmuşsa eksik bildirilen hizmetin veya kazancın tespiti için yargısal başvuru gerekebilir.
SGK’ya şikâyette bulunmak ile mahkemede dava açmak aynı şey değildir. İdari başvurunun yapılmış olması, her durumda dava süresini durdurduğu veya yeniden başlattığı anlamına gelmez. Bu nedenle başvuru ve dava süreleri ayrı ayrı takip edilmelidir.
SGK Eksik Gün Bildirimi Nedeniyle İşçi İş Sözleşmesini Feshedebilir mi?
İşverenin sigorta bildirimlerini gerçeğe aykırı biçimde yapması, olayın özelliklerine göre işçi bakımından haklı nedenle fesih değerlendirmesine konu olabilir. Özellikle işçinin gerçek ücretinin veya çalışma koşullarının gizlenmesi, işverenin kanuni yükümlülüklerini ihlal etmesi ve bunun iş ilişkisine etkisi birlikte incelenmelidir.
Ancak her eksik bildirim otomatik olarak haklı fesih sonucunu doğurmaz. İşçinin hangi tarihlerde çalıştığı, bildirimin neden eksik yapıldığı, işverenin davranışının niteliği ve uygulanacak mevzuat dikkate alınmalıdır.
İş sözleşmesini sona erdirmeden önce, fesih sebebinin belgelenmesi ve kıdem tazminatı dâhil olası işçilik alacakları üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi önemlidir. Yanlış veya usule uygun olmayan fesih, işçinin talepleri bakımından uyuşmazlık yaratabilir.
İşveren Eksik SGK Bildirimi Yaparsa Hangi Sonuçlarla Karşılaşabilir?
Eksik gün veya kazanç bildiriminin mevzuata aykırı olduğunun tespit edilmesi hâlinde işveren hakkında ilgili sosyal güvenlik mevzuatı kapsamında işlem yapılabilir. Somut duruma göre eksik primlerin tahakkuku ve tahsili, gecikme cezası veya zammı ve idari para cezası gündeme gelebilir.
Uygulanacak yaptırım; bildirimin niteliğine, ilgili döneme, işverenin yükümlülüklerine ve tespitin nasıl yapıldığına göre değişir. Bu nedenle her eksik bildirim için aynı miktarda ceza uygulanacağını söylemek doğru değildir.
Sık Sorulan Sorular
SGK primlerimin eksik yattığını e-Devlet’ten görebilir miyim?
Evet. e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümünüzü inceleyerek bildirilen prim günlerini ve prime esas kazanç tutarlarını kontrol edebilirsiniz. Ancak kayıtların eksik görünmesi tek başına her durumda hukuka aykırılığı kanıtlamaz; fiilî çalışma ve eksik gün nedeni araştırılmalıdır.
İşveren sigortamı eksik yatırıyorsa çalışmaya devam edebilir miyim?
Çalışanın işyerinde çalışmaya devam etmesi, eksik bildirime karşı başvuru yapmasına tek başına engel değildir. SGK’ya başvuru veya şikâyet imkânı değerlendirilebilir. İş sözleşmesinin feshi ise ayrı hukuki sonuçlar doğurabileceğinden somut olay özelinde ele alınmalıdır.
İşveren geçmiş yıllardaki eksik primleri düzeltebilir mi?
Mevzuatta öngörülen koşullar çerçevesinde işveren tarafından düzeltme yapılması veya SGK’nın incelemesi sonucunda işlem tesis edilmesi mümkün olabilir. Hangi dönemlerin hangi yöntemle düzeltilebileceği, bildirimin türüne ve ilgili yasal sürelere bağlıdır.
SGK’ya şikâyet edersem kimliğim işverene açıklanır mı?
Başvurunun niteliğine ve yürütülen incelemenin usulüne göre süreç değişebilir. Gizliliğin her durumda mutlak olarak sağlanacağı varsayılmamalıdır. Başvuru öncesinde ilgili kurumdan kişisel verilerin ve başvuru bilgilerinin nasıl işlendiği hakkında bilgi alınabilir.
Sonuç
SGK eksik gün veya prim bildirimi, çalışanın emeklilik ve sosyal güvenlik haklarını etkileyebilecek önemli bir sorundur. İşçinin fiilî çalışma günleri ya da gerçek ücretinin SGK’ya doğru bildirilmediği düşünülüyorsa, hizmet dökümü kontrol edilmeli ve çalışma ilişkisini ortaya koyan belgeler saklanmalıdır.
Somut duruma göre SGK’ya başvuru, ALO 170 üzerinden şikâyet veya hizmet tespiti davası gibi yollar değerlendirilebilir. Özellikle hizmet tespiti davalarında süre kuralları ve istisnalar önem taşıdığından, başvuru yolu belirlenirken ilgili dönem ve deliller birlikte incelenmelidir.
Yasal dayanaklar: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, özellikle m. 4, 80 ve 86; ilgili sosyal sigorta mevzuatı.