CMK Uyarınca Arama ve Elkoyma Nedir?
Ceza muhakemesinde maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla başvurulan koruma tedbirlerinden biri arama ve elkoymadır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) kapsamında düzenlenen bu tedbirler, suçun aydınlatılması, delillerin elde edilmesi ve muhafaza edilmesi amacıyla uygulanmaktadır.
Arama ve elkoyma tedbirleri, kişilerin temel hak ve özgürlüklerine doğrudan müdahale niteliğinde olduğundan ancak kanunda belirtilen şartların varlığı halinde uygulanabilmektedir. Bu nedenle arama ve elkoyma işlemlerinin hukuka uygun şekilde gerçekleştirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Arama Nedir?
Arama, suç işlendiğine ilişkin makul şüphe bulunması halinde şüpheli, sanık veya üçüncü kişilerin üstünde, eşyalarında, konutlarında, işyerlerinde veya diğer yerlerde delil elde etmek amacıyla yapılan araştırma işlemidir.
CMK uyarınca arama tedbiri;
- Konutta arama,
- İşyerinde arama,
- Araçta arama,
- Üst araması,
- Eşya araması
şeklinde uygulanabilmektedir.
Aramanın temel amacı suçun ispatına yarayacak delillerin bulunmasıdır.
Arama Kararı Kim Tarafından Verilir?
Kural olarak arama kararı hakim tarafından verilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı tarafından yazılı arama emri düzenlenebilir.
Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan durumlarda ise kolluk amirinin yazılı emriyle belirli şartlar altında arama yapılabilmektedir.
Ancak konutta, işyerinde ve kamuya kapalı alanlarda yapılan aramalarda hakim kararı veya kanunda belirtilen istisnai durumların bulunması gerekmektedir.
Arama Şartları Nelerdir?
CMK hükümlerine göre arama yapılabilmesi için bazı şartların bulunması gerekir.
1. Makul Şüphe
Arama tedbirinin uygulanabilmesi için suç işlendiğine ilişkin makul şüphe bulunmalıdır. Soyut ihbarlar veya dayanaksız iddialar arama için yeterli kabul edilmez.
2. Hukuka Uygun Karar
Arama işlemi hakim kararı veya kanunun izin verdiği hallerde savcılık emrine dayanmalıdır.
3. Ölçülülük İlkesi
Arama işlemi, ulaşılmak istenen amaçla orantılı olmalıdır. Gereksiz ve aşırı müdahaleler hukuka aykırı kabul edilir.
Elkoyma Nedir?
Elkoyma, suçun delili niteliğinde olan veya müsadereye konu olabilecek eşya, belge ya da malvarlığı değerleri üzerinde geçici olarak tasarruf yetkisinin kaldırılmasıdır.
Elkoyma tedbiri sayesinde delillerin yok edilmesi, gizlenmesi veya değiştirilmesi engellenmektedir.
Örneğin;
- Cep telefonu,
- Bilgisayar,
- Hard disk,
- Evrak ve belgeler,
- Silahlar,
- Suçtan elde edilen gelirler
hakkında elkoyma kararı verilebilir.
Elkoyma Kararı Nasıl Verilir?
Elkoyma kararı da kural olarak hakim tarafından verilmektedir.
Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı elkoyma kararı verebilir. Ancak bu kararın belirli süre içerisinde hakim onayına sunulması gerekir.
Hakim tarafından onaylanmayan elkoyma işlemleri hukuki geçerlilik kazanamaz.
Dijital Materyallere Elkoyma
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte dijital deliller ceza yargılamalarında önemli hale gelmiştir.
Bilgisayarlar, cep telefonları, tabletler ve diğer dijital cihazlara elkoyma işlemleri CMK’nın özel hükümlerine tabidir.
Bu kapsamda;
- Verilerin kopyalanması,
- Bilgisayar kayıtlarının incelenmesi,
- Dijital delillerin muhafazası
belirli usullere uygun şekilde gerçekleştirilmelidir.
Aksi halde elde edilen deliller hukuka aykırı delil niteliği taşıyabilir.
Hukuka Aykırı Arama ve Elkoyma
Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu, kişilerin özel hayatını ve mülkiyet hakkını koruma altına almıştır.
Bu nedenle;
- Kararsız yapılan aramalar,
- Yetkisiz kişilerce gerçekleştirilen işlemler,
- Kanuni usule uyulmayan elkoymalar,
- Ölçüsüz müdahaleler
hukuka aykırı kabul edilebilir.
Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin mahkeme tarafından değerlendirilmesi mümkün değildir.
Arama ve Elkoyma İşlemine İtiraz
Arama veya elkoyma işleminin hukuka aykırı olduğunu düşünen kişiler, ilgili hakimlik veya mahkeme nezdinde itiraz haklarını kullanabilirler.
Özellikle hukuka aykırı şekilde yapılan elkoyma işlemlerinde eşyanın iadesi talep edilebilir.
Ayrıca şartların oluşması halinde maddi ve manevi tazminat isteminde bulunulması da mümkündür.
Ceza Davalarında Avukatın Önemi
Arama ve elkoyma işlemleri sırasında kişilerin haklarının korunabilmesi açısından ceza avukatından hukuki destek alınması önemlidir.
Avukat;
- Arama işleminin hukuka uygun yürütülmesini takip eder,
- Elkoyma kararlarını inceler,
- Hukuka aykırı işlemlere itiraz eder,
- Delillerin usulüne uygun toplanıp toplanmadığını denetler.
Bu sayede soruşturma ve kovuşturma sürecinde hak kayıplarının önüne geçilebilir.
Sonuç
CMK uyarınca arama ve elkoyma tedbirleri, ceza soruşturmalarının etkin şekilde yürütülmesi için önemli koruma tedbirleri arasında yer almaktadır. Ancak bu tedbirler bireylerin temel hak ve özgürlüklerine müdahale niteliği taşıdığından yalnızca kanunda belirtilen şartlar altında uygulanabilir. Hukuka aykırı şekilde gerçekleştirilen arama ve elkoyma işlemleri delillerin geçersiz sayılmasına ve ilgili kişilerin tazminat hakkı elde etmesine yol açabilmektedir.